फोटो

खूप पूर्वी फोटोचे तंत्रज्ञान माहिती नव्हते तेव्हा कसलेले कलाकार मोठ्या लोकांची चित्रे काढत. मोठ्या लोकांचीच का, तर चित्रकला ही कला असण्याबरोबरच ते तंत्रज्ञान देखील होते, आणि आपली कला आणि तंत्रज्ञान यांचा केलेला योग्य वापर, आणि कौशल्य यासाठी त्यांना भरघोस मोबदला मिळे. हा मोबदला सामान्य माणूस कुठून देणार, म्हणून चित्रेही मोठ्यांचीच असत. रंग वगैरे तयार करावे लागायचे. आणि ते ही तंत्रज्ञान नसेल तेव्हा माणूस स्वतःला पाण्यात, किंवा प्रतिबिंब पडेल अशा ठिकाणी स्वतःचा चेहरा पाहत असेल तेच त्याचं स्वतःला पाहणं. पण त्याचं रंगरूप जतन मात्र होत नव्हतं. एखाद्याला दुसऱ्या माणसाला आठवायचं असेल तर कल्पनेतच आठवायचं, समोर चित्र किंवा फोटो असं काही नाही.

पूर्वीच्या काळी भारतात नवीन नवीन फोटोचं तंत्रज्ञान आलं तेव्हा अशी अंधश्रद्धा होती की फोटो काढू नये नाहीतर माणसाचं आयुष्य कमी होतं. मग हळू हळू तो गैरसमज विरत गेला आणि स्टुडिओमध्ये जाऊन किंवा फोटोग्राफरला घरी बोलावून कौटुंबिक फोटो काढणं भूषणावह समजलं जाऊ लागलं. सुरुवातीला फक्त कृष्णधवल फोटो होते, पण रंगीत फोटो पाहता त्याच फोटोंची मजा जास्त होती असं वाटतं. नंतर रंगीत फोटो आले आणि कॅमेराही सामान्य माणसाच्या आवाक्यात आला. काही समारंभ प्रसंगी, कुठे फिरायला जाताना कॅमेरा आणि फिल्म सोबत नेणं आणि फोटो काढणं प्रतिष्ठेचं, मोठा शौक समजला जाई.

कधी जर त्या कॅमेऱ्यात फिल्म नीट बसली नाही तर काढलेले सगळे फोटो आणि पूर्ण फिल्म वाया जाई आणि फोटो बघण्याची उत्सुकता हिरमुसलेपणात बदलली जायची. एका एका फिल्म चे एक एक अल्बम्स घरी तयार व्हायचे आणि आठवणी बघायच्या म्हणून ते अधून मधून काढून बघितलेही जायचे. फोटोंमधल्या आठवणी जागवल्या जायच्या. काहींकडे अशा अल्बम्सचा भरपूर मोठा खजिना असायचा. माझ्या खूप लहानपणी आमच्याकडे कॅमेरा नव्हता, स्टुडिओमध्ये जाऊन काढलेले मोजके फोटो होते. पण शालेय वयात इतर कोणा मित्रमैत्रिणीकडे असे त्यांचे लहानपणीचे भरपूर फोटो असलेले अल्बम्स पाहिले की हेवा वाटायचा. अजूनही आपल्या सगळ्यांकडे त्या काळी काढलेले फोटो अल्बम्स जपून ठेवलेले असतीलच.

मोबाईल आल्यापासून कॅमेरा खरा सगळ्यांच्या आवाक्यात आला. सुरुवातीला २ -४  मेगापिक्सेल  कॅमेरे असलेले मोबाईल्स होते, तरीदेखील खास कॅमेऱ्याने काढलेल्या फोटोंचा वेगळाच भाव होता. आता कॅमेरे मोबाईलमध्येच इतके अत्याधुनिक झाले आहेत की खास लेन्स कॅमेऱ्याची गरज वाटत नाही. त्यात फोटो काढताना एडिटिंगचे हजारो पर्याय आणि काढून झाल्यावरही फोटोमध्ये बदल आणि सुधार करण्याचे हजारो पर्याय उपलब्ध आहेत. पूर्वी एखादा कसलेला कलाकार चित्र काढेल किंवा एखाद्या निसर्गरम्य ठिकाणचं एखादा सौंदर्यदृष्टी असणारा फोटोग्राफर फोटो काढेल अशी चित्रे आता AI ने तयार करता येतात.

एखादी गोष्ट मुबलक झाली की त्याचा दर्जा घसरतो किंवा मग अति होऊन त्यातला रसही निघून जातो. फोटोंचं सध्या तसंच झालंय, माझ्यासारख्या अनेकांना झालं असेल. पण स्वप्रेमात असलेले देखील भरपूर लोक बघायला मिळतात, जिकडे जातील तिकडे फोटो, सेल्फी आणि रीळच्या नादात खरा आस्वाद कदाचित घेतच नाहीत. पूर्वी कुठे गेलं की फोटो काढण्याची इच्छा व्हायची, आता एखादं प्रसिद्ध ठिकाण असेल तर त्याच कोनात त्याच गोष्टीचे इतरांचे सोशल मीडियावर इतके फोटो बघायला मिळतात की आपण फोटो काढून काय वेगळं मिळणार असा प्रश्न पडतो. 

पूर्वी ठिकाणांचे फोटो काढून नंतर ते बघण्यात निसर्गाचा आस्वाद घेतला जायचा, आता फोटो व्हिडीओ काढण्यापेक्षा प्रत्यक्ष डोळ्यात आणि हृदयात एखादी गोष्ट साठवून ठेवून त्याचा आस्वाद घेऊ, नंतर वाटलंच तर नेटवर याचे फोटो ढीगाने मिळतील अशीच भावना निर्माण होते.

कलागुण

प्रत्येक माणसामध्ये काहीतरी खास असतं कधीकधी ते ज्याचं त्याला माहिती असतं तर कधीकधी आपल्यामध्ये काय कलागुण आहेत हे आपलं आपल्यालाच माहिती नसतं. नशिबाने काहींना त्यांच्यामध्ये जे सर्वोत्तम असतं ते आयुष्यात खूप लहान वयातच गवसतं आणि मग ते त्यामध्ये जगात सर्वोत्तम बनतात. उदाहरणार्थ भारतरत्न लता मंगेशकर, सचिन तेंडुलकर. मग काही मधल्या फळीतले कलाकार असतात. खूप मोठ्या जनसमुदायासमोर कदाचित त्यांची ओळख नसते पण निदान त्यांच्या राज्यात त्यांचं खूप मोठं नाव असेल. काहींना आपल्या शहरातच ओळखतात तर काहींना केवळ आंतर शाळा-कॉलेज इत्यादींमध्येच चमकता येतं, पुढे सगळं मागे पडत जातं.

कधीकधी आपल्याला ज्याची आवड असते त्यातच आपली कारकीर्द निश्चित करता येते तर कधीकधी एखाद्या क्षेत्रात उतरल्यानंतर आवड निर्माण होते. या दोन्ही बाबी चांगल्याच आहेत, पण काहींना दुर्दैवाने नावडत्या क्षेत्रात काम करावे लागते किंवा आधी आवडणाऱ्या क्षेत्रात नंतर तेचतेच करून नावडतेपणा निर्माण होऊ शकतो. पण जबाबदाऱ्या इतक्या असतात की स्वतःला ओढतताणत पैसे कमावण्यासाठी नावडते कामदेखील लक्षपूर्वक करावंच लागतं. कधी आपल्यातल्या कलागुणांचा आणि करिअरचा काहीही संबंध नसतो. आणि कधीकाळी शाळा कॉलेजात, राज्यात ज्यात चार लोक ओळखत असतील ते कलागुण मागे पडून जातात.

हल्ली सोशल मीडियामुळे आपले कलागुण जगासमोर आणणे सोपे झाले आहे. कितीतरी वेळा असे कंटेन्ट डोळ्यांसमोर येते की असं वाटतं हे किती सुमार आहे, पण तेही आवडणारे लाखोंच्या घरात असतात. यापूर्वी असं असायचं जो सर्वोत्तम त्यालाच संधी मिळण्याची शक्यता जास्त असायची. कारण त्यांना निवडणारा कोणी ना कोणी पारखी असायचा, जो त्यातल्या त्यात चांगलं निवडायचा. पण आता कोणीही आपली प्रतिभा जगासमोर आणू शकतो आणि जगामध्ये तर प्रत्येक प्रकारची अभिरुची असणारे लोक असणारच. कितीतरी व्हिडीओ किंवा ब्लॉग्स असे असतात की हे किती सामान्य आहे आणि यापेक्षा हे चांगलं करणाऱ्या अमक्यामक्याला आपण ओळखतो, पण तो अमका सोशल मीडियावर पोस्ट करत नसल्याने कोणाला माहिती पडत नाही.

IQ नुसारच बघायचं ठरलं तरी अगदी कमी हुशार, मध्यमपेक्षा थोडे कमी, मध्यम, मध्यमपेक्षा थोडे जास्त आणि सर्वोत्तम असे गट पडतात. हीन अभिरुची, मध्यम अभिरुची आणि उच्च अभिरुची असेही गट पडू शकतात. पूर्वी यातल्या कोणाला प्रसिद्धी मिळेल ते माध्यमांच्या हाती असायचं आणि शक्यतो उच्च अभिरुचीकडे त्यांचा कल असायचा. पण आता जे गट आहेत यातल्या कोणत्याही गटाने काही कंटेन्ट बनवलं तर ते इतर गटातल्या लोकांना एकतर आवडणार नाही किंवा झेपणार नाही, पण त्यांच्या त्यांच्या गटामध्ये ते पाहिलं आणि आवडलं जाणारच. सोशल मीडियाचा साधा हिशोब आहे, जे जास्त बघितलं जाईल ते जास्त प्रसिद्ध होईल. त्यामुळे ज्या गटाची जितकी संख्या जास्त तो गट तितका जास्त प्रसिद्ध. आणि जगात या सगळ्याच गटातले लोक असणारच.

"The whole problem with the world is that fools are full of confidence and wiser people are full of doubts." या न्यायाने ज्याच्यामध्ये खरंच काही गुण असतात त्यांना शंका असते की मला तर फारच कमी येतंय, यामध्ये आणखी महारथ मिळवली पाहिजे, तोपर्यंत त्यामध्ये अगदीच सामान्य असलेला माणूस आपले कलागुण जगापुढे आणून मोकळा होतो. कधी कधी अशाही गोष्टींना प्रसिद्धी मिळते की यांना गुण म्हणावं का असाही प्रश्न पडतो. पूर्वी उच्च अभिरुचीच समोर येत असल्याने आपण सुमार किंवा मध्यम असू तरी सर्वोत्तम म्हणजे काय असते ते ज्याला प्रसिद्धी मिळाली असेल त्याच्याकडे बघून समजायचे. सध्याच्या जे जास्त पाहिलं जाईल ते जास्त चांगलं  या व्याख्येमुळे अभिरुचीची व्याख्या मात्र नक्कीच बदलत चालली आहे. 

दडपण

तुम्हाला कधी माणसांचं दडपण येतं का? म्हणजे आई समोर असेल तर मी अमुक पद्धतीने वागू शकत नाही पण मैत्रीण असेल तर वागू शकते प्रकारचं? किंवा घरचे आणि मित्र-मैत्रिणी हे फारच मोघम झालं. यामध्ये आपण वेगवेगळं वागतोच. पण घरच्यांमध्येही आईसमोर एक, बाबांसमोर एक, आजीआजोबांसोबत एक अशा प्रकारचं? किंवा आई - बाबांसमोर एक आणि भावंडासमोर एक? बऱ्याच लोकांचं उत्तर हो हेच असेल याची मला खात्री आहे. फार कमी जण समोर कोणीही येवो मी असा आहे आणि असाच वागेन किंवा हेच बोलेन अशा प्रकारचे असतात.

म्हणजे आपल्या सर्वांनाच अभिनय जमतो म्हणायचं की, या उलट जे सगळ्यांसमोर एकसारखेच असतात, समोरचा माणूस बघून जे आपलं वागणं बोलणं बदलत नाहीत त्यांनाच अभिनय येत नाही म्हणायला हवं. मग 'एक चेहरे पे कई चेहरे लगा लेते हैं लोग' वगैरे फक्त इतरांना चिडवण्यात काय अर्थ आहे? किंवा जगात लोक मुखवटे घालून जगतात वगैरे जगाला का नावे ठेवायची, आपणही तेच करत असतो. घरामध्ये एक ऑफिसमध्ये एक असं आपल्याला वागावंच लागतं. असं असताना एखाद्याच्या चांगुलपणाची किंवा वर्तणुकीची खात्री कशी काय देता येते हा प्रश्नच आहे.

जरी आपण वेगवेगळ्या लोकांसमोर वेगवेगळ्या प्रकारे व्यक्त होत असलो तरी मूळ स्वभाव फार लपवता येत नाही. एकासमोर नम्र असलेला माणूस दुसऱ्या त्याच वयाच्या किंवा नात्याच्या व्यक्तीसमोर कदाचित उद्धट होणार नाही. एखादा मितभाषी कदाचित फक्त जवळच्या माणसांसमोरच बोलेल, इतर अनेक वेळी घोळक्यामध्ये तो शांत राहणेच पसंत करेल. मग मुखवटा किंवा खोटारडेपणा कधी येतो, तर जेव्हा आपण आपल्या एखाद्या स्वार्थासाठी लोकांशी वेगवेगळे वागतो. कधी सगळं काही करून आपण त्या गावचेच नाही असं दाखवतो. जे आपण नाहीच ते दाखवण्यासाठी लोकांसमोर खोटं खोटं वागतो. 

पण कधीकधी असं होतं की मी एकटं असताना जितकं मोकळं ढाकळं वागेन तितकं इतरांसमोर वागू शकणार नाही. यामध्ये आपण आपली एखादी प्रतिमा लोकांसमोर तयार केलेली असते, आणि तसं वागलो नाही तर त्या प्रतिमेला तडा जाईल म्हणून आपण मन मारून काही गोष्टी करतो. जग काय म्हणेल किंवा अमुक व्यक्ती माझ्याबद्दल काय विचार करेल या दडपणाने आपण नैसर्गिक न वागता दडपण घेऊन वावरत असतो. कधी कधी कोणी आळशी समजू नये म्हणून कामच करत बसतो, कधीकधी एखादी गोष्ट आपण विसरूनही गेलो असतो पण आपल्याला कोणी गहाळ म्हणू नये म्हणून आठवणीने काही गोष्टी करतो.

एका मर्यादेपर्यंत असं दडपण असणे चांगलीच गोष्ट आहे, नाहीतर सगळेच स्वैर वागले तर कुटुंब कुटुंब राहणार नाही. पण त्या दडपणाच्या ओझ्याखाली स्वतःला गाडूनच टाकणे चुकीचे आहे. मग म्हणू देत मला काय म्हणायचं ते असंही होऊन दाखवता आलं पाहिजे.