आठवणी लेबल असलेली पोस्ट दाखवित आहे. सर्व पोस्ट्‍स दर्शवा
आठवणी लेबल असलेली पोस्ट दाखवित आहे. सर्व पोस्ट्‍स दर्शवा

गुरुवार, ३ सप्टेंबर, २०२६

महालक्ष्मी

(Post is available HERE to read in English)

"महालक्षुम्या आल्या", "कशाच्या पायी?", "सुख समृद्धीच्या पायी"!

महालक्षुम्यांना घरात घेताना तुळशीपासून ताम्हणात हळद-चुना मिसळलेल्या पाण्यात एकीने हाताचे तळवे बुडवून हात उमटवायचे, दुसरीने मुखवटे हातात घेतलेलं ताट त्यावर ठेवायचं आणि महालक्षुम्या कशाच्या पायी आल्या आहेत ते सांगत राहायचं. देवघरापाशी, तुळशीपाशी "देवाधर्माच्या पायी", कपाटापाशी "सोन्यारूप्याच्या पायी" "हिऱ्या माणकाच्या पायी", स्वयंपाकघरात "धनधान्याच्या पायी" असं करत करत शेवटी त्यांना स्थानापन्न करण्याच्या जागी आणलं की सुखसमृद्धीच्या पायी त्या तेथे विसावत!


गौरी-गणपती म्हणजे आठदहा दिवस आधीच लगबग सुरु. घराची स्वच्छता, फराळाची तयारी. मी शाळेत असताना सजावटीसाठी काहीतरी नवीन वस्तू घरी बनवत असे. पितळेचे मुखवटे घासून लख्ख करून त्यांना भुवया, डोळे, ओठ, गंध काढत असे. माझी बहीण आणि मी आठवडाभर आधीपासूनच सगळ्या मदतीला लागलेलो असू. पूर्वी आमच्याकडे गौरींचे धातूचे तीन पाय असलेले स्टॅन्ड होते. त्यामध्ये सर्वात खाली एक मोठा डबा, त्यावर एक लहान डबा आणि त्यावर गडवा असे ठेवायचे. त्यावर स्टँड बसवून त्याला साड्या नेसवून गडव्यावर मुखवटा बसवायचा. डब्यांमध्ये धान्य, बदाम, सुपारी, हळकुंड, रुपया, खारीक असं सवाष्णीची ओटी भरताना ठेवतात ते साहित्य ठेवलं जाई. एका डब्यात फराळ केलेल्यातले गोड पदार्थ लाडू करंज्या वगैरे ठेवलं जात असे. मला स्वतःला पूर्वीपासूनच गोड आवडत नसे आणि आई सांगे या गौरी म्हणजे माहेरी आलेल्या लेकी असतात. तेव्हा मी आईला म्हणे अगं मग त्यामध्ये लाडू करंजी ऐवजी चकली चिवडा भर. आई म्हणे तू बसवशील तेव्हा कर तसं, मला बाई गोडाचंच देऊदेत. आता त्या स्टॅन्ड ऐवजी तयार फायबरचे पाय आणि मुखवटे आईने आणले आहेत. फराळ सगळा पोटात जाण्याऐवजी समोर असतो. आईचं हे एक मला आवडतं. बदलत्या काळाप्रमाणे आपणही बदलायचं तरी मनी भाव तोच. उगीच कर्मकांडाला चिकटून बसायचं नाही.

पूर्वी घरातलं आवरणे, गौरींसाठी मागची आरास वगैरे यात वेळ जात असल्याने आई संध्याकाळी गौरींना आणायची. दुपारी आवरून झालं असलं तरी भर उन्हात नको त्यांना आणायला, संध्याकाळचं येऊदेत म्हणायची. मी खूप लहान असताना आई एकटीच दोन्ही गौरींचं आवरायची. एकदा मी तिला एका गौरीला या वेळेस मी साडी नेसवते म्हणाले आणि छान जमली तेव्हापासून एक गौर ती आणि एक मी तयार करतो. आत्ता मुखवटे असणाऱ्या गौरी साक्षात देवीचं रूप धारण करतात, त्यांच्या हातांवर हळदीकुंकवाचे करंडे दिल्या बरोबर त्यांच्या चेहऱ्यावरचे भाव जिवंत होतात. बहुतेक घरात मध्ये गणपती आणि पुढे बाजूला दोन गौरी असतात, पण आमच्याकडे आजी म्हणायची गौरींच्या मध्ये गणपती बसवू नये, कारण माहिती नाही पण आमच्याकडे गणपती बाजूला असतो. पहिल्या दिवशी आमच्याकडे मेथीची भाजी, बाजरीची भाकरी आणि वरण भात हा नैवेद्य असतो.
 
दुसऱ्या दिवशी गौरींना पुरणाचा नैवेद्य असतो. आजी होती तेव्हा सोळा भाज्यांचा असायचा, आता पाच भाज्यांचा असतो. लहान असताना नुसत्या सजावटीची जबाबदारी घेणारी मी स्वयंपाकात कधी मदत करायला लागले समजलंच नाही. आता पाच भाज्या, तिखट पंचामृत, कढी, पाच चटण्या कोशिंबिरी यांची जबाबदारी माझी, पुरणपोळ्या आमटी मात्र अजूनही आईच बनवते. गौरींना नैवेद्य दाखवून सवाष्णी जेवू घालते. म्हणायचं सवाष्णी पण लहान, मोठे, म्हातारे असे सगळेच असतात त्यात. जेवणाच्या पंगती अजून आहेत तोवरच हळदीकुंकवासाठी गौरींच्या आराशीची तयारी सुरु होते. हळदीकुंकवाला येणाऱ्या बायका आईने कोणती गौर केली आणि मी कोणती केली ते ओळखतात. माझ्या लग्नानंतर नवऱ्याला पण हे कोडं घातलं, इतक्या दोन्ही गौरी एकसारख्या दिसून पण तोदेखील दर वेळेस बरोबर ओळखतो. हा दुसरा दिवस फारच लगबगीचा असतो. मी एक वेळ दमून जाते पण आई अजूनही हा लगबगीचा दिवस कसा न दमता पार पाडते याचं कौतुकच वाटतं.
 
एक गौर म्हणजे माझी बहीण आणि दुसरी मी असल्याचा भास आम्हाला होई. तिसऱ्या दिवशी गौरीचं विसर्जन असतं. दही-साखर-भात आणि कानवल्यांचा नैवेद्य दाखवून आई मुखवटे थोडे हलवून ठेवते. पण तसं केल्याबरोबर त्या मूर्तींचे जिवंत भाव नाहीसे होतात. खूप भक्तिभावाने आईने प्रतिकूल परिस्थितीत देखील गौरींचं कधी काही कमी नाही पडू दिलं, आज त्यांनी तिला काही कमी ठेवलेलं नाही. आदल्या दिवशी रात्री आईने कुंकवाचे सपाट करंडे झाकण लावून देवींच्या पुढे ठेवलेले असतात. दुसऱ्या दिवशी ती ते उघडून त्यामध्ये बोटे उमटली आहेत का ते बघते. त्या करंड्यांमध्ये पुसटशा रेषा दिसतात तिला समाधान वाटते. 



सोमवार, १० ऑगस्ट, २०२६

फोटो

(Post is available HERE to read in English)

खूप पूर्वी फोटोचे तंत्रज्ञान माहिती नव्हते तेव्हा कसलेले कलाकार मोठ्या लोकांची चित्रे काढत. मोठ्या लोकांचीच का, तर चित्रकला ही कला असण्याबरोबरच ते तंत्रज्ञान देखील होते, आणि आपली कला आणि तंत्रज्ञान यांचा केलेला योग्य वापर, आणि कौशल्य यासाठी त्यांना भरघोस मोबदला मिळे. हा मोबदला सामान्य माणूस कुठून देणार, म्हणून चित्रेही मोठ्यांचीच असत. रंग वगैरे तयार करावे लागायचे. आणि ते ही तंत्रज्ञान नसेल तेव्हा माणूस स्वतःला पाण्यात, किंवा प्रतिबिंब पडेल अशा ठिकाणी स्वतःचा चेहरा पाहत असेल तेच त्याचं स्वतःला पाहणं. पण त्याचं रंगरूप जतन मात्र होत नव्हतं. एखाद्याला दुसऱ्या माणसाला आठवायचं असेल तर कल्पनेतच आठवायचं, समोर चित्र किंवा फोटो असं काही नाही.


शनिवार, १८ जुलै, २०२६

वाढदिवस


कोणालाही आपला वाढदिवस म्हणजे मोठा आनंदाचा दिवस असतो. एक काळ असायचा, ज्या काळात मुलांना शाळेत घालण्याच्या वेळेस सगळ्या मुलांची जन्मतारीख ही एक जूनच असायची. कधीकधी जनसालही लक्षात नसे. डोक्यावरून हात पलीकडच्या कानाला लागला की मूल शाळेत घालण्याच्या वयाचे झालेले असे.
आजी-पणजीच्या काळात संक्रांतीच्या दुसऱ्या दिवशी, होळीच्या आदल्या दिवशी, गौरीपूजनाच्या दिवशी असे त्यांचे जन्मदिवस लक्षात ठेवलेले असायचे. आपल्या हिंदू पंचांगाप्रमाणे कोणताही महिना त्यामध्ये एक तरी उल्लेखनीय सण किंवा घटना असल्याशिवाय जात नाही. त्यामुळे त्यांची पद्धतही चांगलीच म्हणायची.

आताचा एक काळ आहे की पालक बाळाची जन्मतारीख-वार-महिना  जन्मवेळ मिलिसेकंदासहित नोंद करून ठेवतात. अशा वेळी वाढदिवसाचे महत्त्व वाढले नसेल तरच नवल. माझ्या लहानपणी काही ठराविक वर्षांचे होईपर्यंत हौस म्हणून लहान मुलांचे वाढदिवस केले जात. त्यातही फार मोठा सोहळा वगैरे नसे. घराजवळचीच थोडीफार बच्चेकंपनी बोलावून त्यांना केक-चॉकलेट आणि थोडा खाऊ दिला जाई. त्या दिवशी उत्सवमूर्ती असल्याने असेल कदाचित, वाढदिवस म्हणजे काहीतरी खास असं  लहानपणापासून मनावर बिंबलं जातं.

पण माझ्यासारखे काहीजण असतात ज्यांना आपला वाढदिवस म्हणजे विशेष काही न वाटता इतर दिवसांप्रमाणे एक सामान्य दिवस वाटतो. काही माणसे पाहण्यात आहेत की कितीही वय झालं तरी अमक्यातमक्याने वाढदिवसाच्या शुभेच्छा दिल्या नाहीत म्हणून रुसून बसतात. मला तर याच्या अगदी उलट वाटतं. कोणी शुभेच्छा नाही देऊ शकले तर विशेष काय आहे त्यात एवढे. इतरांसाठी तर तोसुद्धा इतर अनेक दिवसांसारखाच आणखी एक दिवस असतो. मार्केटिंगसाठी आपल्याला सेवा पुरवणाऱ्या काही संस्था आपल्याला इमेल किंवा मेसेजवर शुभेच्छा पाठवतात.

कोणाच्या शुभेच्छा आलेल्या आवडत नाहीत असं नाही, एखाद्याने आपण इतके महत्त्वाचे नसतानाही आठवून फोन किंवा मेसेज केला तर नक्कीच छान वाटते. पंतप्रधानांची एक साईट आहे. बहुतेक तिकडे रजिस्टर केलं असेल तर तिथूनही शुभेच्छांचं एक पत्र इमेलवर प्राप्त होते. पंतप्रधान या पदावर व्यक्ती कोणीही असो पद देशातील सर्वांत मोठ्या पदांपैकी एक आहे. आणि एखाद्याला वैयक्तिकरित्या ओळखत नसताना त्यांचा द्वेष वा जवळचे समजणारे आपण कोण. तर हे पत्र ऑटोमेटेड आहे हे पूर्णपणे माहीती असूनही ते मिळाल्याचाही आनंद होतो. पण खूप थाटमाट करावा आणि भरपूर लोकांना बोलावून आपलं कौतुक करून घ्यावं इतका महत्त्वाचा हा दिवस मला नक्कीच वाटत नाही.

बरेच जण वाढदिवशी अनाथाश्रमांना दान करणे, धार्मिक दानधर्म करणे, वृक्षारोपण करणे, सामाजिक उपक्रम राबवणे वगैरे चांगल्या प्रकारे आपला दिवस व्यतित करतात. खूप गोतावळा न आवडणाऱ्यांसाठी किंवा ज्यांना उत्सवमूर्ती व्हायला आवडत नाही त्यांच्यासाठी हा चांगला पर्याय आहे. आणि अगदी काहीच न करणे हादेखील पर्याय आहेच.      

#सुरपाखरू#३०दिवसात३०#जुलै२०२६

गुरुवार, ९ जुलै, २०२६

मनिम्याऊ



मी खूप लहान असताना बाबांनी एक मांजरीचं पिल्लू कुठूनसं आणलं होतं. मी आणि माझी बहीणही लहानच होतो. त्या पिलासोबत खेळायला, त्याला काय हवं नको ते बघायला आम्हाला खूप आवडू लागलं. तिचं फार मोठं वेगळं नाव वगैरे आम्ही ठेवलं नव्हतं, तिला आम्ही मनीच म्हणायचो. तर मांजर हा फार लाघवी प्राणी. स्वतःचे लाड कसे करून घ्यायचे ते तिला छान जमायचं. आमचं घर खालीच होतं, घरासमोर बाग वगैरे होती. तर ती मनी तिचे विधी त्या बागेतल्या मातीमध्ये जाऊन उरकायची.

ती तिला हवं तेव्हा भटकायला जायची आणि तिला हवं तेव्हा घरी यायची. मनी मोठी होत गेली तशी तिचे निरागस निळसर डोळे करारी हिरव्या डोळ्यांमध्ये रूपांतरित झाले, पण लाडिकपणा मात्र तोच राहिला. मग एकदा असं समजलं की तिला पिल्ले होणार आहेत. तिला ४  पिल्ले झाली. पिल्ले झाली की मनी त्यांना सात जागी फिरवते. आम्ही मोजलं नाही कधी पण थोड्या थोड्या दिवसांनी मनी त्यांची जागा बदलायची खरी. अंगणात आंब्याचं झाड होतं, स्वतः त्यावर जाऊन बसायची आणि खाली पिल्लाना आवाज देत बसायची. झाडाच्या खोडाला पिलांना पुढच्या पायांच्या नखांना धार लावायला शिकवायची. पिल्ले आपलीच शेपटी पकडण्यासाठी गोल गोल फिरत खेळत ते बघायला खूप मौज वाटे. 

आधी मनी उंदीर कुठे कधी खायची आम्हाला कधी समजलं नाही, पण पिलांसाठी दोनतीनदा तिने अर्धमेले उंदीर आणले होते. घरामध्ये त्याची घाण मात्र ठेवली नाही. तिच्या पिलांना शी करायला कुठे जायचं ते आम्ही बाहेर मातीमध्ये ठेवून शिकवायचो. तिला शेवग्याच्या शेंगा आणि उडदाचे तळलेले पापडही खूप आवडायचे. आम्ही शाकाहारी असल्याने आमच्याकडून मात्र तिला फक्त दूध-पोळीच मिळायची. मांसाहारासाठी ती स्वतःवरच पूर्णपणे अवलंबून होती. सकाळी आमचे दूधवाले आले की त्यांच्या मापट्याने तिच्या बशीत पण थोडं दूध ओतायचे.

तिच्या पिलांपैकी दोन थोडी मोठी झाल्यावर आम्ही सोडून आलो, दोन घरातच थांबली. त्यातीलही एक बोका होता तो नंतर घर सोडून निघून गेला. मनीची पिल्ले आल्यानंतर आम्ही पुन्हा पिलांशी खेळण्यात दंग होऊन गेलो. अशी मनीला बऱ्याचदा पिल्ले झाली. त्यातली बरीचशी घरात राहीली काही निघून गेली, बहुतेक करून बोके होते ते निघून गेले. काही आम्ही सोडून आलो. पिल्ले जास्त मोठी झाल्यावर सोडली तर कुठेही अगदी गाडीवर जाऊन त्यांना सोडून आलो असलो तरी ती काही दिवसांनी घरी परतत असत, त्याचं आम्हाला फार आश्चर्य वाटे. 

एकदा एक पिल्लू खूपच सुंदर झालं होतं मनीला तिचं नाव आम्ही ऐश्वर्या ठेवलं होतं. आतपर्यंत जितक्या मांजरी झाल्या त्यात खरोखर ती खूपच देखणी होती. ती आजिबात घराबाहेरच पडत नसे, बरीच मोठी झाली तरी ती कधीच घराबाहेर गेली नाही. तिचा स्वभाव खूपच भेदरट होता. कुठून काही पडल्याचा आवाज आला तरी ती घाबरून मांडीवर येऊन बसत असे. हिचं कसं होणार अशी आम्हालाच चिंता लागून होती. एकदाच पहिल्यांदा ती घराबाहेर गेली आणि नंतर घरी पुन्हा कधी आलीच नाही. ती इतकी घाबरट होती की तिला कदाचित रस्ताही ओलांडता येत नसेल आणि मांजर घरी परततेच तेव्हा तिचं काही बरंवाईट झालं असेल असा आमचा आम्हीच समज करून घेतला आणि वाईट वाटून घेतलं.

तर मनीपासून सुरु झालेला हा प्रवास, मनी म्हातारी होऊन गेली तरी तिची वंशवेल आमच्याकडे चालूच राहीली होती. काही पिल्ले कधी घरातच दगावत तेव्हा त्यांना टेकडीवर जाऊन आम्ही पुरून येत असू. खूप वाईट वाटे. अनेकदा मन्यांची नवजात पिल्ले बोक्यांनी येऊन पळवली. खूप आश्चर्य वाटायचं. मग ते समजल्यावर तीही खबरदारी घेऊ लागलो. पण नंतर नंतर काही पिलांचं घरात असताना मरून जाणं, पिल्ले नवीन असताना मांजरीने घरात उंदरे आणणं त्याची घाण होणं, बोक्यांनी पिल्ले पळवून नेणं या गोष्टींचा त्रास होऊ लागला.

आमच्याकडे शेवटची मांजर राहिली होती तिला जरा जास्तच वर्षे पिल्ले झाली. म्हणजे आम्हाला वाटायचं ही म्हातारी झाली आहे, कधीही जाईल. पण काही दिवसांतच तिचं पोट फुगलेलं दिसायचं. खूप जास्त वयात पिल्ले झाल्याने की काय पण ती पहिलीच अशी मांजर निघाली जिने शेवटी शेवटी स्वतःचीच पिल्ले खाल्ली, बोक्यांनी तर नेलीच काही. नंतर नंतर ती खूप घाणेरडीही राहू लागली. तिचं वैशिष्ट्य म्हणजे ती नेमकी चतुर्थी-एकादशीलाच घरात उंदरे-पक्षी मारून आणायची, ती पूर्ण न खाता त्यांचे अवशेष घरात सोडून द्यायची. एकदा देवघरातच मेलेला उंदीर ठेवून गेली होती.

या शेवटच्या अनुभवांनंतर मात्र आम्ही मांजरी पाळणं बंद केलं, तरी साधारण पंधरा ते वीस वर्षे आम्ही मांजरींच्या सहवासात राहीलो, त्याही आमचं कुटुंबच होत्या. त्यांच्या सहवासात ताणतणाव खरंच जाणवत नसतील पण तेव्हा तशी जाणीव नव्हती. आता फ्लॅट सिस्टीममुळे मांजर काय कोणताच प्राणी पाळणं मला शक्य वाटत नाही. आणि इतकी वर्षे त्यांच्या संगतीमध्ये राहून मन भरलं असेल कदाचित.

शुक्रवार, ३ जुलै, २०२६

क्षण


वार्षिक परीक्षा संपून उन्हाळ्याच्या सुट्ट्या सुरु झाल्या होत्या. सुट्ट्यांमधला नेहमीचा कार्यक्
रम म्हणजे आजोळी जाणे. तिकडे मस्तपैकी आठ-दहा दिवस मुक्काम ठोकणे. रोज सकाळी उठा, आवरा शाळेचं वेळापत्रकाप्रमाणे दप्तर भरा, मग बसची वाट बघा. दिवसभर तासांवर तास आणि मधल्या सुट्ट्या संपवून परत घरी येऊन थोडा खेळ, थोडा गृहपाठ, जेवण, झोपणं आणि दुसऱ्या दिवशी पुन्हा शाळा. या सगळ्या धावपळीतून एकदाच्या सुट्ट्या सुरु होऊन गावी गेलं की मग आयुष्यच थांबल्यासारखं वाटायचं. पण तेव्हा माहिती नव्हतं की हे आयुष्य थांबल्यासारखं नाही, तर खरं जगल्यासारखं आहे. 

रोज काही ना काही नवीन बघणं आणि नवीन जगणं. गावी लोडशेडींग तर नित्याचंच. दिवे कधी आले आणि कधी गेले हे समजायचं देखील नाही. खरं तर आजीआजोबांचा दिनक्रमच असा असायचा की दिवे आहेत वा नाहीत काही फरकच पडायचा नाही. एकतर उन्हाळ्यातला मोठा दिवस, पहाटेच उजाडायचं ते अगदी संध्याकाळी सातपर्यंतदेखील काळोख झालेला नसायचा. त्यात तिकडे संध्याकाळी सात-साडेसातलाच रात्रीची जेवणं करून घेण्याची पद्धत. मग बरोबर साडेआठ-नऊ पर्यंत डोळे झाकले जायचे आणि पहाटे पहाटेच जाग यायची. आपल्यापैकी बऱ्याच जणांनी हे सगळं आपल्या गावी किंवा आजोळी अनुभवलंच असेल, खरं तर नवीन काहीच नाही यामध्ये.

पण काही असे खास क्षण आहेत, जे पुन्हा मिळावेत म्हणून जीव चातक झालाय. गावी आम्ही मुलं सगळी अंगणातच झोपायचो. एकदा अशीच मध्यरात्री कशाने माहिती नाही जाग आली. सामसूम तर खूप लवकरच होत असे पण नाही म्हणायला रातकिड्यांचे आवाज तेवढे किरकिरत होते चांगलेच. आणि असंच कुशीवर वळताना वर आकाशात नजर गेली. आणि मन स्तब्ध झालं एकदम, इतका लखलखता चांदणथवा मी आयुष्यात कधी पाहिला नव्हता. जिकडे नजर जाईल तिकडे लहानमोठ्या चांदण्यांचे असंख्य थवे. लहानमोठे काही पुंजके, काही एकदम एकमेकांना बिलगून बसल्यासारखे, काही लंबगोलाकार आकारात एकमेकांशी हितगुज करत असल्यासारखे किती पाहू आणि कुठे पाहू असं झालेलं. अमावस्येची रात्र असावी बहुतेक. चंद्र नसल्याने काळ्या पटलावर चांदण्या जास्तच लखलखत होत्या. अशी रोषणाई मी कधीच पाहिली नव्हती, चित्रातदेखील नाही, आणि प्रत्यक्षात त्या नंतर देखील नाही. आणि आधी जे आवाज रातकिड्यांचे म्हणून ऐकले ते आता त्या चांदण्यांचेच असल्यासारखे भासू लागले. ते नयनरम्य आकाश डोळ्यात सामावून घेत, पहाट होत आली आणि एक एक लहान लहान थवे नाहीसे होऊ लागले तेव्हाच पुन्हा डोळा लागला.

एकदा सुट्टयांमध्ये गावी असंच थोड्या गावाबाहेरच्या राममंदिरामध्ये गेलो होतो. मुलंमुलंच गेलो असल्याने वेळेचं भानच राहिलं नाही, नाहीतर आजी बरोबर असली की बरोबर तिन्हीसांजा होण्याच्या आत घरी पोहोचू असं आम्हाला पिटाळत असे. आणि सूर्य जरा दिसेनासाच झालाय असं लक्षात आल्यावर आम्ही झपझप घरी जायला निघालो. आणि थोडं टेकडीपलीकडे लक्ष गेलं तर काय, पूर्वेला टेकडीमागे हे एवढा मोठ्या भाकरीसारखा चंद्राचा गोल दिसत होता. तसा अजून सूर्य जाऊन अंधारही झाला नव्हता आणि हे चंद्राचं गुलाबी लोभसवाणं रूप समोर दिसत होतं. अमावस्येच्या रात्री जे आभाळभर चांदणं पाहीलं होतं ते सगळंच्या सगळं जणू या पौर्णिमेच्या चंद्रामध्ये एकवटलं होतं. त्याकडे पाहत पाहतच घरी पोहोचलो. तो तसा पौर्णिमेचा चंद्र ठरवून क्षितिजावर गेलं तरी आजवर कधी दिसला असं वाटलंच नाही.

गावाच्या आठवणी या दोन दिवसांनी, एक अमावस्या आणि एक पौर्णिमा यांनी अविस्मरणीय झाल्या आहेत. इतकंच का, पण तसंच दृश्य दिसलं ना तरी तो विलक्षण अनुभव परत कधी मिळाला असं वाटलंच नाही कधी. अवचित मिळणाऱ्या सुखाची सर ठरवून मिळवलेल्या सुखामध्ये नसते ना. असा असतो एक एक क्षण की तोच क्षण पुन्हा कधीच मिळत नाही.  

#सुरपाखरू#३०दिवसात३०#जुलै२०२६

गुरुवार, २५ सप्टेंबर, २०२५

विहीर

"अच्छा ९३ ? ठीक आहे मग."

ठीक आहे? एखादी व्यक्ती या जगातून गेली तर ते ठीक असतं का, तिचं वय ९३ आहे म्हणून?

काही वर्षांपूर्वी आजी गेल्यानंतर विचारपूस करताना बाहेर कोणाशीतरी झालेलं हे संभाषण चांगलंच डोक्यात बसलंय. आणि ती आजी नसून खरं तर माझी पणजी आजी होती हे समजलं असतं तर अजूनच जास्त ठीक होतं ना. मला खरं तर तिच्या आठवणीने हुंदका अनावर होत होता, पण समोरून अशी प्रतिक्रिया आल्यावर काय पुढे बोलणार?

किती तरी वेळा 'गेलेल्या' व्यक्तीशी आपलं काय नातं आहे यावर पण सांत्वन अवलंबून असतं. नात्याने ती व्यक्ती समजा लांबची कोणी असेल पण आपल्या आयुष्यावर तिचा खूप प्रभाव असेल, किंवा रोजची उठबस, मानसिक जवळीक असेल तर त्या व्यक्तीशी 'जवळचं नातं नाही' म्हणून आपल्याला ती गेल्याचं वाईट नाही वाटणार? पण हे तुम्ही कोणाला सांगायला गेलात तर ते नक्कीच म्हणतील, अच्छा मावस आजोबा किंवा चुलत आजी काय, मग 'ठीक' आहे. हाच अनुभव आजेसासूबाई गेल्या तेव्हा आला. एकांनी विचारलं अच्छा नवऱ्याची आजी का, मग तो ओके आहे ना आता? हो त्याला नक्कीच दु:ख झालं पण माझीही त्यांच्याशी तेवढीच जवळीक होती. त्याच्यानंतर तरी विचारा की मी पण ओके आहे का? 

घरातला सगळ्यात पहिला मृत्यू पाहिला तेव्हा मी आठवी-नववीला असेन. तसं तर अगदी न कळतं वय नव्हतं पण मनाच्या हळवेपणाचं वय खूप लहान होतं. एखादी व्यक्ती अचानक आता आपल्यामध्ये नसणार आणि ते आपण प्रत्यक्ष अनुभवायचं हा विचारही नकोसा झाला होता. पहिले दहापेक्षाही जास्त दिवस मी फक्त रडूनच काढले. शाळेच्या सुट्ट्या चालू होत्या. घरातली मोठी माणसं रडत नाहीयेत, त्यांना माझ्यासारखी, माझ्याइतकी आठवण येत नाहीये, किंवा ते ती दाखवत नाहीयेत म्हणजे त्यांना माझ्याइतकं दु:ख झालंच नाहीये असं वाटायचं.

नंतर काही वर्षांनी 'विहीर' चित्रपट आला, आणि वाटलं हेच ते! हीच माझी भावना कोणाला तरी समजली आहे. आणि माझ्यासारखे असे अनेक असणार जगामध्ये, म्हणून तर त्या विषयावर चित्रपट निघाला ना! खरं सांगू का गेलेल्या व्यक्तींचं दुःख तर असतेच पण आपली भावना कोणाला तरी समजली यामुळे तो चित्रपट पाहून खरंच खूप समाधान वाटलं होतं तेव्हा! लहान वयात, किंवा हळवं असण्याच्या वयात आपल्या जवळचं कोणी जग सोडून जाऊ नये हेच खरं.

आता विहीर पाहून पण बरीच वर्षे झाली आणि मनाच्या हळवेपणाचं वयही वाढलं आहे. त्यानंतर दोन व्यक्ती गेल्या जवळच्या. आणि मला सतत दहा-बारा दिवस नाही रडू आलं. आठवण येतच होती. पण त्यापुढे काहीतरी होतं, इतर कामं, इतर व्याप पुढे आणि आठवण त्यांच्या मागच्या थराला होती. काहींना खूप लहान वयात हे जमतं काहींना बरंच मोठं व्हावं लागतं आणि काहींना कधीच जमत नाही. कधीच न जमण्यापेक्षा सध्याची स्थिती बरी आहे, नाहीतरी रामदास स्वामी म्हणूनच गेले आहेत "मरे एक त्याचा दुजा शोक वाहे। अकस्मात तोही पुढे जात आहे।।"

आपल्या जवळचं कोणी गेलं तर समोरच्याने कशी प्रतिक्रिया द्यावी हे आपल्या हातात नसतं पण आपण किती लवकर सावरावं हे मात्र आपल्याच हातात असतं. जितकं लवकर इतर कामांना लागू तितकं जास्त चांगलं, म्हणून कधी कधी वाटतं वर दिली तशी प्रतिक्रिया देणारीच माणसं जास्त भेटली पाहिजेत.





गुरुवार, १८ सप्टेंबर, २०२५

पितृ पक्ष

सध्या पितृपक्ष चालू आहे, भाद्रपद महिन्याचा कृष्णपक्ष. कोणाचा यावर विश्वास असतो तर कोणाचा नाही. ज्या तिथीला आपल्या पूर्वजांनी इहलोक सोडला, त्या तिथीला त्यांच्यासाठी श्राद्ध विधी करतात. तसं तर या नैवेद्यामध्ये भरपूर पदार्थ केले जातात. आणि ते कसेही केले तरी चविष्टच होतात. पण लोकांमध्ये या नैवेद्याबाबत बरीच मतमतांतरे आहेत.

कोणी म्हणते की हे जेवण दुःखाचे असते त्यामुळे आपण ते इतर वेळी ताव मारून, 'वा काय छान झालंय' असं म्हणून खातो तसं खाऊ नये, तर कोणी म्हणते हे जेवण पितरे येऊन जेवून जातात आणि समाधानी होऊन आपल्याला आशीर्वाद देतात तर आपणही जेवताना समाधानी, आनंदी असावे.

जसे जेवणाबद्दल तसेच इतर काही गोष्टींबद्दलही असेच उलटसुलट समज आहेत. कोणी म्हणते या काळात शुभ कार्य करू नये. सोने, घर, वाहन इत्यादी खरेदी करू नये, थोडक्यात आनंददायी काहीही करू नये. नवीन काही सुरु करू नये. तेच कोणी म्हणते की या काळात नवीन सुरुवात किंवा खरेदी केल्याने पूर्वजांनाही आनंदच वाटेल आणि ते आशीर्वादच देतील, तर देवाबरोबरच पूर्वजांचेही आपल्याला आशीर्वाद मिळतील.

तसं तर हे नंतरचे सगळे विधी आपण करूच, पण जिवंतपणी कोणाचीही काळजी घेणे जास्त महत्वाचं आहे ना. नाहीतर असंही पाहिलं आहे की घरातील एखादी व्यक्ती जराजर्जर होऊन मरण पावल्यानंतर घरातल्यांकडे त्यांचा सध्याचा फोटो सुद्धा नसतो, तो कोणाकडे मिळतो तर त्यांची शुश्रूषा करण्यासाठी ठेवलेल्या व्यक्तीकडे! आई - बापांना मरण येते वृद्धाश्रमामध्ये! ते काय आपल्या वंशजांना आशीर्वाद देणार?

जितक्या व्यक्ती तितक्या प्रवृत्ती असतातच. तसंच हे आपलेच पूर्वज, तर त्यांचे स्वभाव आपल्यालाच माहिती असणार ना. "आमच्या वेळी असं नव्हतं" ही एक प्रसिद्ध उक्ती आहे. काही लोक असे असतात की माझं बालपण असं गेलं, आम्ही असे राहिलो तर तुम्हीही तसेच रहा. तर कोणाचं असं असतं की आमच्या वेळी असं नव्हतं पण तुम्हाला मिळतंय ना मग तुम्ही त्याचा आनंद घ्या. आपल्या १ -२ पिढ्या आधीच्या लोकांमध्ये जिवंतपणीच मोठ्यांचा इतका धाक असायचा की पितरांचा धाक नक्कीच असणार! पण आपण गेल्यावर आपली पित्रे घातली जातील (?) तेव्हा नक्कीच आपले वंशज अशा धाकामध्ये नसणार.  

आपले पूर्वज यापैकी कोणत्याही प्रकारातले असले तरी आपण आदरपूर्वक त्यांचं स्मरण करणं आणि त्यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणं त्यांना नक्कीच आवडत असेल. समजा हे सगळं खोटंच असेल, पण त्या निमित्ताने होणारा दानधर्म कोणाला तरी नक्कीच उपकारक ठरत असेल. पितृपक्षात तुळस, आंबा, पिंपळ इत्यादी काही झाडे लावावीत म्हणतात, ते देखील आपल्याला उपकारकच नाही का! नैवेद्य वगैरे काहीच जमत नसेल तर दानधर्म करणं आणि ते होते म्हणून आपण आहोत ही कृतज्ञता व्यक्त करणं, त्यांच्या आठवणींमध्ये थोडा काळ रमणं आपल्याच मनाला मोठं समाधान देऊन जाणारं आहे ना.




गुरुवार, ८ फेब्रुवारी, २०१८

चव्हाण सर

मी शाळेत असताना आमचे आपटे प्रशालेचे मुख्याध्यापक "श्री एकनाथ चव्हाण" सर होते. तीस जानेवारीला त्यांच्या निधनाची बातमी समजली आणि त्यांच्याबद्दलच्या काही आठवणी जाग्या झाल्या त्यातलीच पुढील एक.

आम्ही तेव्हा दहावीला होतो. शाळेतलं शेवटचं वर्ष म्हणून आम्हाला शिंगं फुटली होती. गॅदरिंग आणि गेम्सचे दिवस चालू होते, त्यामुळे वर्गात विशेष शिकवणं चालू नव्हतं. एके दिवशी समजलं की बरेच शिक्षक त्या दिवशी रजेवर आहेत, आणि मधल्या सुटीनंतर फक्त एकच तास होणार आहे तेव्हा वर्गातल्या आम्ही काही जणांनी सुटीमध्ये घरी पळून जायचा प्लॅन केला. सुटी सुरु झाली आणि आम्ही डबे खाण्याऐवजी आपापल्या घोळक्याने गेटबाहेर जाऊ लागलो. दप्तर घेऊन सुखरूप शाळेबाहेर आल्याने आम्हाला अगदी हिमालय सर केल्याचा अभिमान वाटत होता. बाहेर तास-दीड तास वेळ घालवून सगळे मजेत घरी गेलो.

दुसऱ्या दिवशी शाळेत पहिल्या तासाला आमचं स्वागत दामले काकांनी केलं. सर्वांना वर्गात बसवून ते खूप ओरडले,  तुम्हाला सर्वांना भारतरत्न द्यायचं का आता वगैरे बरीच बडबड केली. तेव्हाही आम्हाला त्याचं गांभीर्य नव्हतं. पण नंतर वर्गात नोटीस आली की चव्हाण सरांनी उद्या आमच्या पालकांना शाळेत भेटायला बोलावलंय तेव्हा मात्र धाबे दणाणले.

घरी बाबांना सगळा झालेला प्रकार सांगितला, आईला सांगू नका प्लिज म्हटलं. मला बाबांची भीती नव्हती म्हणून काही वाटलं नाही, ज्यांना असेल त्यांचं काय झालं असेल याची कल्पना करवत नाही. दुसऱ्या दिवशी सरांच्या ऑफिसमध्ये आमचे पालक गेले. बाहेर भीतीने सगळ्यांची गाळण उडाली होती. बऱ्याच जणांनी घरी; सरांनी बोलावलंय यापेक्षा जास्त काहीच सांगितलं नव्हतं. आता प्रत्येकजण बाहेर आल्यावर आपला पालक आपली सगळ्यांसमोर बिनपाण्याने कशी करेल या धास्तीमध्ये होता. 

बराच वेळ गेला आणि पालक बाहेर येत असल्याची चाहूल लागली आणि आम्ही सगळे जण सावरून उभे राहिलो. आणि बघतो तर काय सगळ्यांचे पालक हास्यविनोद करत छान रमतगमत बाहेर येत होते. आम्हाला काहीच समजेना. मग बाबा दिसले त्यांना विचारलं काय झालं आतमध्ये, सर काय म्हणाले? तर ते म्हणाले काही नाही आम्हाला सगळ्यांना चहा-बिस्किटं दिली आणि मुलं दहावीला आहेत तर आता त्यांचा कसा अभ्यास घ्या वगैरे असं मार्गदर्शन केलं. मी म्हटलं आणि काल झालेल्या प्रकारचं काय? तर ते म्हणाले त्यांनी तो विषयदेखील काढला नाही.

सरांबद्दल फारच आदर वाटला तेव्हा, किती कौशल्याने त्यांनी आम्हाला धडा शिकवला शिवाय आमच्या पालकांची भेटही घेतली. असे आमचे चव्हाण सर, त्यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली, देव त्यांच्या आत्म्यास सद्गती देवो!


बुधवार, ७ सप्टेंबर, २०१६

गणपती बाप्पा मोरया


पाच-सहा वर्षांपूर्वी सहज वाटलं की या वर्षी आपण घरी गणेश मूर्ती तयार करून बघू, आणि प्रयत्न केला. पहिल्या वर्षी बाप्पा करायला घेतला तेव्हा फार टेन्शन आलं होतं, म्हटलं करायला घेतला गणपती आणि झाला मारुती असं काही तर नाही होणार ना. पण मूर्ती खूप सुबक झाली नसली तरी तो गणपतीच वाटत होता :)

२०१० पासून आतापर्यंत घरीच मूर्ती करत आहे, अपवाद फक्त २०१५ साल. मागच्या वर्षी मूर्ती विकत घेतली तेव्हा आठ इंच गणपतीची मूर्ती ६०० रुपयांना होती. मूर्ती इतक्या महाग झाल्या आहेत हे पाहून फारच आश्चर्य वाटलं. असो पण स्वत: घरी मूर्ती तयार करून ती रंगवण्याचं समाधान काही औरच आहे.

२०१०

२०१०

२०११

२०१२

२०१३

२०१४

२०१६

२०१६

२०१८

२०१८

२०१८

२०१९

२०१९



२०२० 

२०२३ 



शुक्रवार, ११ डिसेंबर, २०१५

पनू...

प्रिय पनू,

साधारण अडीच दशकांपूर्वी उद्याच्या दिवशी काळोख्या रात्री अचानक जाग आली. आजूबाजूला पाहिलं तर घरात मी आणि आजी दोघीच होतो. आजी गाढ झोपलेली मग मी पण डोळे घट्ट मिटून घेतले आई-बाबा घरात का नाहीत याचा विचार करत. मग सकाळी आम्ही हॉस्पिटलमध्ये आलो तर आईच्या शेजारी एक छानसं गोंडस बाळ झोपलेलं होतं. मला सगळ्यांनी सांगितलं की ती तुझी लहान बहीण आहे आणि तू तिची ताई आहेस. मला तुला पाहून खूप म्हणजे खूप आनंद झाला.

मी पहिलीत होते तेव्हा तू एक वर्षाची वगैरे होतीस. शाळेत जाताना तुझ्याशी खेळून जायचं आणि शाळेतून आल्यावरही पहिल्यांदा तू काय करत आहेस ते पाहायचं हाच माझा दिनक्रम होता. तू सगळ्यांचीच लाडकी होतीस. बाबांची जरा जास्तच. ते तुला बबडा, म्हमद्या वगैरे बऱ्याच काय काय नावांनी हाक मारायचे. पणजी आजी म्हणायची की हा खरंतर मुलगाच होता पण चुकून शेवटच्या क्षणी मुलगी झाली म्हणून तू मुलांसारखी वागतेस. 

छोटीशी होतीस तेव्हा सगळीकडे माझ्यामागे दुडूदुडू पळत यायचीस. मी माझ्या मित्र-मैत्रिणींबरोबर खेळत असताना तू असायचीस लिंबूटिंबू म्हणून आणि मला आउट करवून द्यायचीस. कधी लपाछपी खेळताना लपलेलं असताना मध्येच तुला मला काहीतरी मोठ्याने सांगायचं असायचं तर कधी शिवणापाणी खेळताना तू धडपडली की मला लगेच तुला उचलून घ्यायचं असायचं. कधी तुला साडी नेसवायची म्हणून मी साडीचा तुझ्या अंगावर बोंगा करून ठेवायचे तर कधी तुझे केस विंचरायचे म्हणून त्यात अजून गुंता करून ठेवायचे.

दुपारच्या वेळी आई आपल्याला शेजारी घेऊन झोपायची. आपल्याला तर काही झोप आलेली नसायची. मग आई तिची झोपमोड होतेय म्हणून आपल्याला ओरडायची. ती जितकं ओरडेल तितकं आपल्याला अजून कायकाय सुचून हसू यायचं मग आपण फ्रॉकचा बोळा करून तोंडात कोंबून आवाज न करता हसायचो ते आठवतं का तुला? मला लहान झाले म्हणून तू घातलेले माझे कपडे तुलाच जास्त छान दिसतात असं मला वाटायचं आणि आता आपलं माप एकच आहे आणि अजूनही माझे कपडे तुलाच जास्त छान दिसतात असं मला वाटतं. तुझे मशरूमकट वाले मान हलवली की उडणारे दाट केस मला खूप आवडायचे. आणि तुझं गोड हसू आणि काळेभोर डोळेसुद्धा!

तुला सगळे चिडवायचे की तुला वैदिणीकडून अर्ध्या भाकरीवर घेतलंय, म्हणून ताई सगळ्यांची लाडकी आहे आणि तू नाहीस. एकदा सुया-बिब्बे विकणारी बाई बाहेर ओरडत चालली होती तर तुला इतका आनंद झाला आणि तू पळतच घरात येउन सांगू लागलीस की आई ते बघ माझी आई चाललीये. खूप हसलो होतो आम्ही तेव्हा. बाहेर कोणताही फेरीवाला चालला की तू घरात येउन आपल्याला ते घ्यायचय का म्हणून विचारायचीस. एकदा असंच आपल्याला सुकट-बोंबील घ्यायचय का म्हणून विचारत आली होतीस. आणि सगळ्यांनी नाकाला हात लावला होता. "फुलों का तारो का" हे तुझं आवडतं गाणं, त्यातल्या "सारी उमर हमें संग रहना है" मुळे ताईचं  लग्न ठरत नाहीये असं आई गमतीने म्हणायची.

एका दिवाळीत फुलबाज्या उडवताना एक पेटती फुलबाजी तू तुझ्या पायाजवळ टाकलीस आणि तुझ्या फ्रॉकने पेट घेतला. आपण दोघीच होतो तिथे आणि क्षणभर मला समजेनाच काय करावं. मग पटकन तुला बाजूला ओढून मी आरडाओरड करायला सुरुवात केली आणि बाबांनी येउन फ्रॉकला लागलेली आग विझवली. खूप घाबरले होते मी तेव्हा, तुला काही झालं असतं तर… तरीपण तुझा उद्योगीपणा चालूच राहिला पुढेही!

मी ताई आहे म्हणून मला इगो आहे मोठं असल्याचा. त्यामुळे काही प्रॉब्लेम झाला की सरळ सांगण्याऐवजी मी चिडचिड करत बसते. पण तू कधीही मनावर न घेता काय झालं ते शोधून काढतेस. खूप मनमिळाऊ, समजूतदार आणि परिपक्व विचारांची आहेस तू. लहान असूनही कधीकधी माझी मोठी बहीण होतेस. माझ्या मैत्रिणीदेखील सगळ्या माझ्यापेक्षा तुझ्याच जास्त जवळच्या आहेत. आणि आपल्याला एकमेकींची सगळी सिक्रेट्स माहिती आहेत.

माझं लग्न झाल्यापासून थोडं दूर गेलोय आपण. पण मनाने एकमेकांशी  बांधल्या गेलेल्या आपण कधी दूर आहोत असं मला मुळीच वाटत नाही. "बहीण" हे जगातलं मला सगळ्यात जास्त उमगलेलं, सगळ्यात जास्त प्रेम मिळालेलं आणि मी सगळ्यात जास्त अनुभवलेलं नातं आहे. तुझ्या असण्याने या नात्याला पुरेपूर न्याय मिळाला असं मला वाटतं. कोणाहीपेक्षा जास्त तू मला जवळची आहेस आणि नेहमीच राहशील. खूप काही लिहायचं राहिलं असेल, ते आता पुन्हा कधीतरी… औक्षवंत हो आणि नेहमी सुखी राहा… १२-१२ ला वाढदिवसाच्या खूप खूप शुभेच्छा!!!

तुझी ताई…

छायाचित्र आंतरजालावरून



गुरुवार, १० डिसेंबर, २०१५

पाच वर्ष


पाच वर्षांपूर्वी याच दिवशी ब्लॉग लिहायला सुरुवात केली. पाच वर्षांत खरंतर पन्नास पोस्टस देखील झाल्या नाहीयेत. म्हणायला पाच वर्ष फार मोठा आकडा वाटतोय पण असं वाटतं की काल-परवाच तर लिहायला सुरुवात केली मी. लिहिलं ते मनापासून लिहिलं. लिहिण्यापेक्षा वाचनच मला जास्त आवडतं, पण पूर्वी कधीतरी लिहिलेल्या ४-५ कविता डायरीत होत्या म्हणून ब्लॉगवर त्या टाकायला सुरुवात केली. नाहीतर निबंधलेखन सोडलं तर लिहिण्याशी तसा कधी संबंध आलाच नाही.

दिसामाजी काहीतरी ते लिहावे पण इथे दोन-दोन महिन्यानंतरही लिहिलं जात नाही माझ्याकडून. मध्ये दीड वर्षाचा मोठ्ठा ब्रेकही घेऊन झाला. तसं तर फार कोणी अपेक्षेने वाट पहावी असंही काही नाहीये इथे. इथे लिहिण्याचा पाच वर्षांमध्ये मला मिळालेला फायदा म्हणजे जेव्हाही मला अस्वस्थ वाटेल तेव्हा लिहिलं-वाचलं की बरं वाटायचं. बरेच नवीन मित्र-मैत्रिणी मिळाले. खूप छान छान ब्लॉग्स वाचायला मिळाले. सगळ्यांकडून प्रोत्साहन मिळालं. आणि रुटीन सोडून काहीतरी केल्याचं समाधान मिळत गेलं. 

अजूनही खदखदत असतंच बरंच काही मनात, पण सगळ्याच गोष्टी नाही उतरवता येत हव्या तशा! तरीही जमेल तसं प्रामाणिक लिहिण्याचा प्रयत्न करायचाय. तुमची सगळ्यांची अशीच साथ असूद्यात… 





गुरुवार, ३ सप्टेंबर, २०१५

पाऊस...


या वर्षी पुण्यात पाऊस पडलाच नाही. एखादा आठवडा ऑफिसला जाताना पावसाळा आहे असं वाटलं बस्स इतकंच. काहीजण म्हणतात त्यांना पाऊस खूप आवडतो, तर काहीजण म्हणतात पाऊस आजिबात आवडत नाही. ज्यांना आवडत नाही त्यांचं समजू शकतो आपण, पण ज्यांना आवडतो म्हणजे नक्की काय असतं? म्हणजे त्यांना फक्त पहिल्यांदा पाऊस पडला की आवडतो, की महिनाभर सलग पडला तरी आवडतो? मग ऑफिसला जाता-येताना पडला तरी आवडतो की फक्त फिरायला गेल्यावर पडला तर आवडतो? नुसती भुरभूर असेल तर आवडतो की मुसळधारसुद्धा आवडतो? दिवसा पडलेला आवडतो की रात्री पडला तर आवडतो? विजा चमकत असतील तर आवडतो की ढगांचा गडगडाट होत असेल तरीही आवडतो? आपण स्वत: चारचाकीत बसून फक्त बाहेर पडलेला आवडतो की चिखलातून चालायला लागलं तरीही आवडतो? एकटच असताना देखील आवडतो की सोबत कोणी खास असेल तर आवडतो?

मग सहज विचार केला मला पाऊस आवडतो की नाही आवडत? आधी उत्तर आलं की आपण पाऊस पडायला लागलाय म्हणून कुठेही, कसेही असलो तरी पावसात जाऊन नाचायला सुरुवात नाही करत, म्हणजे आपल्याला पाऊस नसावा आवडत. पण मग असंच काहीतरी देखील वाटतंच की पाऊस पडत असेल तर! मार्च-एप्रिल-मे च्या रखरखीत उन्हानंतर पहिला पाऊस पडला की मलाही वाटतंच की तो सुगंध भरून घ्यावा आपल्यात! फिरायला गेल्यावर पावसात भिजलं की छान वाटतंच; पण एरवीही ऑफिसातून येताना कधी भिजायला झालं तर वैताग न येता फ्रेश वाटतंच की. हां आता घरी असं भिजून गेलं की चहा हवा असतो ही गोष्ट वेगळी.

लहानपणी पाऊस पडायला लागल्यावर विरळ थेंब पडत असताना सुगंधाकडे नाक लावून बसायचं. सुगंध यायला लागला की पाय कधी अंगणाकडे वळायचे ते समजायचंच नाही. भिजून कधी समाधान तर व्हायचंच नाही पण आईने हाक मारली की नाईलाजाने घरात परत जावं लागायचं. नंतर मग कितीतरी वेळ खिडकीतून त्याला नुसतंच बघत बसायचं, त्यानंतर त्याचा आवाज कानात साठवायला सुरुवात करायची. कसलीतरी एक तल्लीनता जाणवायची. पावसाचे थेंब कोणत्या आकाराचे आहेत, रेषा किती अंतरावर आहेत. त्या किती तिरक्या आहेत आणि कोणत्या बाजूला तिरक्या आहेत. एक थेंब खाली पडला की तो खालच्या साचलेल्या पाण्यात किती मोठा गोल तयार करतो हे सगळं मला तासंतास बघत बसायला आवडायचं. पाऊस आणि मी आम्ही एकमेकांशी सोडून दुसऱ्या कोणीच माझ्याशी बोलू नये असं वाटायचं!

आताही वाटतंच हे सगळं असंच अनुभवावं म्हणून. पण नाही होत तसं. परवा घरी जाताना थोडे थोडे पावसाचे थेंब पडायला सुरुवात झाली. त्याने लगेच ब्यागेतून रेनकोट काढून तो घालायला सुरुवात केली. त्याला म्हटलं तुला एवढ्याशा पावसात भिजलेलं पण नाही चालत? घर तर जवळच आलंय. तर तो म्हणाला की, पावसात भिजलेलं चालेल मला पण खास भिजायला गेलो असू तरच. असं ऑफिसमधून घरी जाताना फॉर्मल कपडे घातलेले असताना नाही आवडत भिजायला. मी काही माझं ज्याकेट ब्यागेतून काढलं नाही, नाही वाटलं घालावं असं! म्हणजे मला पाऊस आवडतो बहुधा…  पाऊस, I'm missing u….


आंतरजालावरून साभार


बुधवार, ५ सप्टेंबर, २०१२

गोडबोले बाई


            "पाय अस्वच्छ होऊ नयेत म्हणून जितका जपतोस तसंच मन अस्वच्छ होऊ नये म्हणूनही जप हो बाळ, मनाला नेहमी निर्मळ ठेव!" हे चौथीत असताना निबंध लिहिताना श्यामच्या आईच्या तोंडी घातलेलं वाक्य. बाईंनी ते वाचलं आणि ते वाचून त्यांच्या चेहऱ्यावरचे भावच बदलून गेले. त्यांच्या डोळ्यांत दिसत होतं ते फक्त कौतुक. बाई म्हणाल्या "अगं एवढीशी चौथीतली मुलगी तू, तुला हे 'जप हो बाळ' सुचलं तरी कसं?" मला खरंच माहिती नाही कसं सुचलं तेव्हा. बाई जसं बोलायच्या जशा वागायच्या त्याचीच तर कॉपी करायचो आम्ही. आमच्या सर्वांच्या लाडक्या गोडबोले बाई. 

            घर बदलल्याने चौथीत लक्ष्मणराव आपटे प्रशालेच्या "शारदा विद्या मंदिर" मध्ये प्रवेश घेतला. बाबांनी पूर्व माध्यमिक शिष्यवृत्ती परीक्षेसाठी नाव दिलं आणि गोडबोले बाईंच्या हाताखाली शिकण्याचं भाग्य लाभलं. सकाळी ७ ते १२ शाळा असायची. नंतर १ पर्यंत शिष्यवृत्तीचा तास असायचा आणि हा तास झाला की बाई आम्हा निवडक सहा जणांना त्यांच्या घरी घेऊन जायच्या. आपटे रस्ता ते सदाशिव पेठ पुढे बाई आणि मागे आम्ही सहा जण. जाताना अधूनमधून ऊन लागायचं तर मधूनच झाडांची सावलीही लाभायची. उन्हातून चालायला लागलो की आम्ही सगळे ढेपाळून जायचो. मग बाई म्हणायच्या उन्हातून नेहमी भरभर चालायचं म्हणजे ते जाणवत नाही, आणि सावली आली की सावकाश चालायचं. तेव्हा या वाक्याचा अर्थ फक्त चालण्यापुरताच लक्षात आला होता...

            बाईंनी एकदा कुठल्याशा वक्तृत्व स्पर्धेत माझं नाव दिलं होतं. लोकमान्य टिळकांवर भाषण लिहून दिलं होतं आणि  ते पाठ करायला सांगितलं होतं. ते पाठ झाल्यावर मी आईला ते म्हणून दाखवलं. बरं दिवसातून एकदा किंवा दोनदा म्हणून दाखवावं; तर मी सारखंच दर दहा मिनिटांनी ऐकण्यासाठी आईच्या मागे लागे. आई एकदा वैतागली आणि म्हणाली, "झालंय आता छान पाठ, आता शाळेत एकदा म्हणतेस ते पुरे आहे". तर मी आईला म्हणाले, "अगं असं कसं बाईंच्या भरवशाच्या म्हशीला टोणगा होईल ना". आईने हे ऐकलं आणि हसतच सुटली. बाई एकदा म्हणी शिकवत होत्या. म्हण होती "भरवशाच्या म्हशीला टोणगा". बाईंनी उदाहरण दिलं , "समजा मला तुम्हाला कुठल्या स्पर्धेत पाठवायचं असेल, आणि मी ठरवलं की चला कोणी नाही बक्षीस मिळवलं तरी प्राची मिळवेलच बरं का... आणि ऐन स्पर्धेच्या दिवशी प्राची पुढे स्टेजवर गेली आणि तिला अगदी पहिलंही वाक्य आठवलं नाही तर झाला ना माझ्या भरवशाच्या म्हशीला टोणगा..." तेव्हा 'भरवशाच्या', 'टोणगा' म्हणजे नक्की काय हे ही माहिती नव्हतं पण म्हण आणि अर्थ अगदी लक्षात राहिले.

            पाढे, वर्ग, अवघड गणितं हे सगळं बाईंच्या गणितातल्या युक्त्यांमुळे अगदीच सोपं होऊन गेलं. आणि ते आजतागायत उपयोगी पडतंय. "लॉजिक" म्हणजे काय, किंवा लॉजिकली विचार कसा करावा हे बाईंनी शिकवलं. कॉलेजमध्ये असताना कँपसला जेव्हा इतरांना "apti" चा अभ्यास किंवा तयारी करताना बघायचे तेव्हा फार आश्चर्य वाटायचं. असं वाटायचं की हे एकतर चौथीला scholarship ला बसले नसावेत किंवा यांना शिकवायला गोडबोले बाई तरी नसाव्यात.

            आमच्या सहा जणांपैकी मी तशी अभ्यासात साधारणच होते. एकदा बाईंच्या घरी मुख्याध्यापिका आल्या होत्या, त्यांनी बाईंना विचारलं हीच सहा मुलं का? बाईंनी प्रत्येकाबद्दल एक गुणविशेष सांगितला, त्यात दोघांना हे खूप हुशार आहेत असं सांगितलं, एकाचं गणित खूप चांगलं आहे असं सांगितलं, आणि माझ्याबद्दल सांगितलं होतं की ही मुलगी खूप जिद्दीची आहे. त्या एका वाक्यामुळे आजही काही चढउतार आले की मला प्रेरणा मिळते. त्या वर्षात आमच्या सहाजणांपैकी फक्त धनंजयला शिष्यवृत्ती मिळाली. मला नेहमी गणित आणि बुद्धिमत्तेपेक्षा मराठी अवघड जायचं आणि मराठीमुळेच शिष्यवृत्ती हुकली. तेव्हा फार मनात आलं होतं बाईंना विचारावं की तुमच्या भरवशाच्या म्हशीला टोणगा झाला ना म्हणून, पण नाही विचारलं.

            शिष्यवृत्ती नाही मिळाली पण खडतर परिस्थितीत आजपर्यंत जे काही मिळालं ते फक्त गोडबोले बाईंमुळे. बाईंच्या बद्दल जितकं लिहीन तितकं कमीच आहे, आजही कित्येक छोट्यामोठ्या प्रसंगात त्यांची आठवण येते, की गोडबोले बाईंनी असं सांगितलं होतं. बाबा सांगत होते बाईंच्या वाड्याच्या जागी आता मोठी इमारत झालीये. वाईट वाटलं तेव्हा, आम्ही जिथे अभ्यासाला बसायचो ती खोली, तहान लागली की आत पाणी आणायला जायला आम्ही घाबरायचो ते स्वयंपाक घर, जिथे आम्ही रोज नंबर लावून आतून तांब्याभर पाणी आणायचो. ज्या दिवशी ज्याचा नंबर असेल तो एकदम शूर. बाईंचे "सर" गुरुवारी घरी असायचे, त्यांच्या दाढीमुळे आणि ते आमच्याशी कधी बोलत नसल्याने आम्ही त्यांनाही खूप घाबरायचो. बाईंनी प्रेमाने खाऊ घातलेले स्वत: बनवलेले पदार्थ, त्यातही कवठाच्या काचवड्या बाई एकदम भारी बनवत. सगळं आठवलं तेव्हा. शिक्षक म्हणण्यापेक्षा त्यांना गुरु म्हणणेच जास्त योग्य ठरेल. बाईंना भेटण्याची फार इच्छा होते आहे. पण हे सगळं मी त्यांना समोर नाही सांगू शकणार. बाईंना शतश: प्रणाम! शिक्षक असावेत तर असेच.....

शुक्रवार, २१ ऑक्टोबर, २०११

तेव्हाची दिवाळी...

            आत्ता सहामाही परीक्षा चालू असल्या असत्या, शेवटी शेवटी म्हणजे इतिहास किंवा भूगोलाचा पेपर. आणि मग शाळेला दिवाळीची सुट्टी... शेवटच्या दिवशी चित्रकलेचा पेपर असायचा, विषय आवडता; पण ३ तासात २ सुंदर चित्र काढायला मला तर कधीच जमलं नाही बाबा! आणि मग तो कागद वाळवून एकदाचा देऊन टाकला की न चुकता सगळ्या आवडत्या शिक्षकांकडे जायचं आणि त्यांचे पत्ते उतरवून घ्यायचे, दर वर्षी घ्यायचो, पण कुठे जायचे देव जाणे, पुढच्या वर्षी ते परत घ्यायलाच लागायचे. आणि मग हुर्ये...... सुरु व्हायची दिवाळीची सुटी!

             सुटी सुरु झाली की आईला साफसफाईमध्ये मदत करायला सुरुवात करायची. दोन-तीन वर्षाआड घराला रंग देण्याचा कार्यक्रम असायचा. तेव्हा पसारा आवरायला काढला की त्यात खूप वर्षांपूर्वी हरवलेले पेन, पेन्सिली, कंपास पेट्या असं बरंच काय काय सापडायचं, फराळाचं खायला मिळाल्यावर होणार नाही इतका आनंद त्या जुन्या वस्तू सापडल्यावर व्हायचा! आणि रंग देऊन झाला की घर एकदम नवीन नवीन होऊन जायचं. आणि मग सगळी आवराआवरी, नवीन पडदे, नवीन बेडशीट, तोरणं...

               त्यानंतर लगबग सुरु व्हायची किल्ला बनवायची, जरा लवकरच बनवायचा कारण दिवाळीच्या मुख्य दिवसांपर्यंत धान्य उगवायला पाहिजे ना. किल्ला बनवायचा म्हणजे जाम धमाल यायची, दिवसभर नुसतं चिखलात खेळायचं. दगड, विटा माती, आणि बाडदानं वापरून सुंदरसा किल्ला तयार करायचा. एकीकडे भेटकार्ड करायला घ्यायची! शिक्षकांना, नातेवाईकांना आणि मित्रमंडळींना पाठवण्यासाठी... मी कधी मिकी वगैरेची भेटकार्ड नाही बनवली. एकतर पानंफुलं, टिकल्या-आरसे चिकटवून किंवा जुनी घरी आलेली पणत्या वगैरे यांची चित्र पाहून तशी काढायची. मग आकाशकंदील तयार करायचा, दर वर्षी वेगळ्या डिझाईनचा! आणि घरात एव्हाना फराळाची तयारीही सुरु झालेली असायची. मग तिथे गरम गरम फराळ खायला मिळण्यासाठी मदत करायचं नाटक करून निम्मा फराळ फस्त करायचा. आणि जोडीला आईचं ओरडणं.

"आत्ताच संपवू नका, अजून दिवाळीत खायचंय, चार घरी द्यायचाय..."

पण ऐकतंय कोण. एके दिवशी मग बाबांना वेळ असेल तेव्हा लक्ष्मी रोडला जाऊन कपडे खरेदी करायचे. शक्यतो आईच्याच पसंतीचे. आतासारखा लक्ष्मी रोड तेव्हा गर्दीने तुडुंब वाहत नव्हता, तरी २-४ जण  आपल्या पुढे कपडे खरेदी साठी असतील तर असं वाटायचं किती गर्दी आहे!

              पहिला दिवा आजी एकादशीला लावायची, पण खरी दिवाळी सुरु व्हायची धनत्रयोदशीला. आणि मग तीन चार दिवस छान  छान रांगोळ्या, उटण्याची अंघोळ, रेडिओवर पहाटे पहाटे लागणारं कीर्तन, आणि दुपारच्या वेळी विशेष कार्यक्रम. आणि महत्त्वाचं म्हणजे रात्री किल्ल्यावर चित्र मांडायची, पणत्या लावायच्या, पूजा करायची आणि छान छान कपडे घालून फटाके उडवायचे. आणि दिवाळी संपली की मग शाळेत दिलेले सहामाहीचे प्रकल्प करायचे! दिवाळी येऊन गेली की मूड एकदम फ्रेश होऊन जायचा.

              आताही यातल्या काही गोष्टी अजूनही आहेत, पण प्रत्येक गोष्टीत मनाच्या समाधानापेक्षा दिखाऊपणा जास्त वाढलाय असं वाटतं. साधेपणा हरवलाय. फेसबुक नव्हतं, मोबाईल नव्हते, तरी भेटकार्डामधून पोहोचलेल्या शुभेच्छांची गोडी जास्त वाटायची. असो.. काळाप्रमाणे प्रत्येक गोष्ट बदलत जाणारच, आपण मात्र जुन्या आठवणी मनात ठेवून नवीन प्रकारे आनंद लुटायला शिकायचं!  :)




बुधवार, १५ जून, २०११

प्रिय मैत्रिणीस...

          परवा तुझं लग्न झालं. आणि प्रत्येक मुलीच्या आयुष्यात येणारा तो हळवा क्षण आलाच. निरोप घेण्याचा! तू हे शहरही सोडत होतीस त्यामुळे निरोप जास्तच गहिरा झाला.  तू तुझ्या वैवाहिक आयुष्यात पाऊल टाकलं आहेस. आणि मला माहिती आहे, प्रत्येक नात्याप्रमाणेच तू हे नातंही यशस्वीच करशील. तुझ्या हसऱ्या आणि खेळकर स्वभावाने तू सर्वांना आपलंसं करशील.

             तुला सासरी आणि नवीन शहरात रुळायला थोडा वेळ लागेल म्हणा, पण एकदा नवरा आणि मुलं-बाळं यांच्यात गुरफटून गेल्यावर तुला कधी माझी आठवण येईल? नाही का येईना... पण तुला कधीही मनातलं काहीही बोलावसं वाटलं तर मी आहे हे मात्र विसरू नकोस. उलट मी तर म्हणेन तू तुझ्या संसारात इतकी गुरफटून जा, की नकोच येऊ दे तुला माझी आठवण. :)

           तुझा निरोप घेताना आपण एकत्र असतानाच्या सगळ्या आठवणी झरझर डोळ्यांसमोरून वाहू लागल्या. एक तपाची मैत्री आहे आपली असं सर्वांना अभिमानाने  सांगायचो आपण, पण दोन मैत्रिणींना कधीतरी दूर जायचंच असतं, आणि स्वत:च्या संसारात रमायचंच  असतं! दोन मित्र एकमेकांचे कायम मित्र राहतात. पण दोन मैत्रिणी? त्यांना ते कधीच शक्य होत नाही. हे सर्व आपल्या दोघींनाही माहिती होतंच की. तरीही आपण मैत्रीला शक्य तेवढा न्याय देण्याचा प्रयत्न केला. नाही पहिल्यासारखं आपण रोज भेटणार, रोज नाही बोलता येणार आपल्याला. पण त्यामुळे मैत्री का तुटते? आधी एकमेकींच्या हाकेसरशी धावून येणाऱ्या आपण, आता प्राधान्यक्रम बदलेल. पण हे तर व्हायचंच ना! पण वरवर मैत्रिणी म्हणणे आणि मनातून हेवेदावे ठेवणे (हो, अशाही मैत्रिणी असतात.) अशा गोष्टी आपल्यात कधीच झाल्या नाहीत याचा मला अभिमान आहे.

             माझं मन सर्वांसमोरच मोकळं नाही करत मी हे तुलाही माहिती आहे. खूप आहे गं अजून बोलायला पण थांबवते आता. (हुश्श केलं असशील तर याद राख ;)). पुन्हा एकदा तुला तुझ्या नवीन आयुष्यासाठी खूप खूप मनापासून शुभेच्छा. नेहमी सुखी रहा.

तुझी मैत्रीण,
...
               

मंगळवार, २६ एप्रिल, २०११

जाहिराती

          माझ्या लहानपणी आमच्याकडे टी.व्ही. नव्हता. मी आणि माझ्यासारखे बरेच जण शेजाऱ्यांकडे जाऊन टी.व्ही. पाहायचे. तेव्हा ज्यांच्याकडे असायचा त्यांच्याकडेही लाकडी खोक्याचा शटरवाला Black-N-White टी.व्ही. असायचा. शनिवारी आणि रविवारी हिंदी चित्रपट लागायचे. एखाद्या दिवशी अमिताभ बच्चनचा  चित्रपट असला की सगळे म्हणायचे "आज टी.व्ही. ला छान पिक्चर आहे" मग तो "पिक्चर" पहायची उत्सुकता असायची. पण मला त्याही पेक्षा जास्त उत्सुकता असायची ती त्या चित्रपटाआधी १० मिनिटे लागणाऱ्या जाहिरातींची!

         आमचे शेजारी टी.व्ही. लावून ठेवायचे आणि मी माझ्यासारखे अजून काही जाहिरातवेडे  आवडीने जाहीराती बघत बसलेले असायचे. "दिपिकाजी आयीये आयीये, ये लीजिये आपका सब सामान तय्यार...  ये नाही वो......" काय मजा वाटायची निरमाची ही ad  पाहताना... "धारा धारा शुद्ध धारा" सुरु झाले की आपणही त्याबरोबर गावेसे वाटायचे... "बुलंद भारत कि बुलंद तस्वीर....." लागले की आमचेही मन बुलंद व्हायचे... दूरदर्शनची विविध क्रीडापटू मशाल घेऊन धावायचे ती जाहिरात केवळ अप्रतिम... cadbury  ची "कुछ खास है हम सभीमे" म्हणत क्रिकेट ग्राउंड वर गार्डला न जुमानता एक युवती नाचत धावत यायची... सर्फ ची जुनी जाहिरात आधा किलो सर्फ एक के बराबर म्हणत अगदी बाटल्या भरून वगैरे दाखवणे, "दाम" कम्पेअर करणे आणि जाहिरातीत नसणाऱ्या तिसऱ्या व्यक्तींनी गृहिणीशी बोलणे, सगळंच छान वाटायचं..... विको च्या जाहिराती तर अजूनही प्रभातला मराठी चित्रपटाआधी पाहायला मिळतात तेव्हा एकदम Nostalgic व्हायला होतं....  लक्स  च्या जाहिरातीत अजूनही माधुरीलाच पाहावंसं वाटतं... लहानपणी अंघोळीचा साबण म्हणजे बाबांसाठी लाईफबॉय आणि आमच्यासाठी लक्स वाटायचा. चोकलेट म्हणजे cadbury वाटायचे, दंतमंजन म्हणजे विको  आणि टूथपेस्ट म्हणजे कोलगेट वाटायचे, चहा म्हणजे रेड लेबल आणि शाम्पू म्हणजे क्लिनिक प्लस!

          त्या तुलनेत हल्लीच्या जाहिराती म्हणजे नुसताच दंगा वाटतो... त्यातून इतर जाहिरातींचे मराठी भाषांतर म्हणजे तर अगदी धन्यवाद. ओठांची हालचाल जुळवण्यासाठी की यांचं मराठीचं ज्ञानच तेवढं माहिती नाही पण कानांना काहीच्या काही सहन करावं  लागतं. आहेत आताही काही जाहिराती चांगल्या, पण काहींची मजा एकदा पाहिल्यानंतरच निघून जाते. खरंच जुनं ते सोनं हे वाक्य मला जाहिरातींच्या बाबतीत तरी नक्कीच म्हणावसं वाटतं....